Rydych chi yma: Naws am Le > Chwedloniaeth >Taliesin

Hanes Taliesin

Arferai bonheddwr o’r enw Tegid Foel fyw ym Mhenllyn, gyda’i wraig, Ceridwen. Gwrach oedd Ceridwen ac roedd hi a Tegid yn byw mewn plasdy yng nghanol y tir ble mae Llyn Tegid heddiw. Roedd gan y ddau fab o’r enw Morfran ab Tegid a merch o’r enw Creirfyw. Roedd ganddynt fab arall hefyd, sef Afagddu, ac Afagddu druan oedd y dyn hyllaf yn y byd i gyd. Roedd Ceridwen yn poeni na châi Afagddu druan fyth ei dderbyn ymhlith boneddigion a phenderfynodd ferwi swyn mewn pair er mwyn ei dlysu.

Roedd rhaid i’r swyn ferwi am flwyddyn a diwrnod, hyd y ceir o’r pair, dri diferyn rhagorol o’r swyn. Rhoddwyd y gofal o ferwi’r swyn i Gwïon Bach, a Morda gafodd y gwaith o gadw’r tân i fynd am yr holl amser.

Tua blwyddyn ar ôl dechrau berwi’r swyn, cafodd Gwïon ddamwain a chollwyd tri diferyn o ansawdd da o’r swyn ar ei fys. Roedd y swyn wedi’i ddifetha ac i wneud y sefyllfa’n waeth fyth, roedd y swyn mor boeth, rhoddodd Gwïon ei fys yn ei geg ac yn syth bin, daeth i wybod popeth, gan gynnwys y gallai Ceridwen fod yn berygl iddo. Cafodd Gwïon y fath fraw, ffodd yn ôl i’w gartref ym Mhowys.

Pan welodd Ceridwen fod y swyn wedi’i ddifetha, roedd hi’n lloerig a tharodd Morda â phastwn, nes fod ei lygad wedi disgyn o’i le.

“Pam dy fod wedi ymosod arnaf i?”, gofynnodd Morda, “nid arnaf i mae’r bai am dy golled.”

“Ti’n iawn”, meddai Ceridwen, “Gwïon Bach wnaeth y difrod”.

Felly, aeth Ceridwen ar helfa ar ôl Gwïon a phan welodd Gwïon hi, trodd ei hun yn ysgyfarnog er mwyn medru dianc oddi wrth Ceridwen, ond roedd y wrach yn glyfar, a throdd ei hun yn filiast er mwyn rhedeg yn gynt nag o. Yna trodd Gwïon ei hun yn bysgodyn, a neidiodd i’r afon, ond trodd Ceridwen yn ddyfrast a nofiodd ar ei ôl. Roedd Ceridwen bron â’i ddal, pan drodd Gwïon yn aderyn a hedfan i’r awyr, ond roedd Ceridwen wedi troi’n hebog a dod yn agosach. Pan welodd Gwïon ronynnau ŷd, trodd ei hun yn ronyn a neidiodd i’w canol, ond gwelodd Ceridwen ei chyfle, a throdd yn iâr, gan fwyta’r holl ronynnau, a Gwïon yn un ohonynt. Yn fuan, sylweddolodd Ceridwen ei bod yn feichiog ac mai Gwïon oedd y babi’r tu mewn iddi. Fe’i chynddeiriogwyd hi, ac roedd hi â’i bryd ar ladd y baban, nes iddi ei eni a gweld mor dlws yr oedd o. Yn hytrach na’i ladd, lapiodd Ceridwen y babi mewn croen anifail a’i roi ar y môr, mewn cwrwgl. Elffin ddaeth o hyd iddo fo ger Cors Fochno yng Ngheredigion, gan enwi’r baban yn Taliesin, oherwydd ei dalcen uchel. Mae’n debyg mai ar ôl y Taliesin hwn yr enwyd pentref Tre Taliesin, ger Aberystwyth.